Premiera książki Andrzeja Philipsa: 31 października 2026 roku
Czy można spotkać Luísa de Camõesa przy filiżance
espresso? Czy jego poezja może zabrzmieć w rytmie fado, pojawić się na
portugalskich azulejos, stać się inspiracją dla opery, a nawet posłużyć do
reklamowania wody mineralnej? W książce Espresso z Camõesem – poezja
portugalska w życiu codziennym proponuję Czytelnikom podróż po Portugalii,
w której literatura nie pozostaje zamknięta na kartach książek, lecz przenika
muzykę, sztukę, reklamę, przedmioty codziennego użytku i – co szczególnie
bliskie moim zainteresowaniom – filatelistykę.
Camões,
którego można usłyszeć
Luís de Camões, autor Os Lusíadas, zajmuje
szczególne miejsce w portugalskiej kulturze. Jego twórczość stała się częścią
narodowej pamięci, ale jej oddziaływanie nie ogranicza się do literatury.
Kolejne pokolenia artystów odnajdywały w niej inspirację, odczytując dawne
wiersze na nowo i nadając im formę odpowiadającą własnym czasom.
W książce przyglądam się temu zjawisku poprzez
muzykę – od fado, będącego jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli
Portugalii, po operę. Szczególne miejsce zajmuje Amália Rodrigues, królowa
fado, której interpretacje poezji Camõesa otworzyły nowe możliwości spotkania
literatury z muzyką. Towarzyszą jej między innymi Cristina Branco, Mariza,
Amélia Muge, Teresa Salgueiro i LINA_, a także wykonawcy i twórcy, którzy
pomagali przybliżać portugalską poezję szerszej publiczności.
Nie zapominam również o tych, którzy nadawali
słowom muzyczny kształt. Osobne miejsce poświęcam kompozytorom, a także głosowi
aktorskiemu i interpretacji tekstu. Pojawia się tu Luís Miguel Cintra, dla
którego słowo pozostaje najważniejsze, oraz José Afonso i José Mário Branco,
pokazujący, że poezja może uczestniczyć w życiu społecznym, a nawet stać się
głosem doświadczeń całego pokolenia.
W tym kontekście nie mogło zabraknąć Giacoma
Meyerbeera i jego opery L’Africaine. To kolejny przykład tego, jak
portugalska historia i wyobrażenia o epoce odkryć geograficznych przenikały do
europejskiej kultury.
Azulejo –
historia zapisana na płytkach
Portugalia ma niezwykłą umiejętność opowiadania o
sobie poprzez sztukę. Jednym z jej najbardziej charakterystycznych środków
wyrazu jest azulejo – ceramiczna płytka, która z elementu dekoracyjnego stała
się nośnikiem historii, pamięci i narodowej wyobraźni.
W książce przyglądam się zarówno samemu zjawisku
azulejo, jego pochodzeniu i etymologii, jak i miejscom oraz artystom, którzy
wykorzystali tę formę do opowiadania o portugalskiej przeszłości. Pojawia się
Forjães, gdzie ceramika może służyć nauczaniu o Camõesie, oraz Jorge Colaço,
mistrz azulejo i zarazem kronikarz historii. Osobny fragment poświęcam pałacowi
w Buçaco.
To kolejna odsłona tej samej fascynacji:
poszukiwania śladów literatury i historii poza tradycyjnymi publikacjami.
Czasem są one zapisane w wierszu, czasem utrwalone na ścianie budynku, a czasem
trzeba ich szukać w pozornie niepozornym przedmiocie.
Camões w
reklamie wody mineralnej
Jednym z bardziej niezwykłych tematów książki
jest obecność Camõesa i Os Lusíadas w reklamie portugalskiej wody
mineralnej Água Castello. Zestawienie wielkiej literatury z językiem marketingu
może na pierwszy rzut oka wydawać się zaskakujące. A jednak właśnie takie
połączenia pokazują, że dzieło literackie może żyć znacznie dłużej i w znacznie
większej liczbie kontekstów, niż przewidywał jego autor.
Przyglądam się Água Castello jako marce łączącej
tradycję z nowoczesnością, a także temu, w jaki sposób odwołania do narodowego
poety wykorzystywano w reklamie na początku XX wieku. Literatura staje się tu
językiem komunikacji handlowej, ale jednocześnie narzędziem podtrzymywania
zbiorowej pamięci.
To historia nie tylko o reklamie. To również
opowieść o społeczeństwie, które rozpoznaje własne dziedzictwo w codziennych
produktach i potrafi nadać im znaczenie wykraczające poza ich podstawową
funkcję.
Przy stoliku w
kawiarni
Rozdział Camões à mesa de café prowadzi
nas do miejsca, które dobrze pasuje do tytułu książki. Kawiarnia jest
przestrzenią rozmowy, obserwacji i spotkań, a filiżanka kawy może stać się
pretekstem do rozważań o literaturze i kulturze.
Espresso nie jest tu jedynie napojem. Jest
zaproszeniem, by na chwilę zwolnić, przyjrzeć się otaczającemu światu i
dostrzec, że historia nie zawsze wymaga uroczystej oprawy. Czasem towarzyszy
nam przy codziennych czynnościach, w przedmiotach, które mijamy, i w słowach,
które słyszymy.
Filatelistyka
jako kronika kultury
Ważną część książki stanowi filatelistyka, która
od dawna jest jednym z moich sposobów poznawania historii. Znaczki pocztowe
bywają traktowane przede wszystkim jako obiekty kolekcjonerskie, ale dla mnie
są również dokumentami epoki, świadectwami pamięci i niewielkimi nośnikami
kultury.
W rozdziale poświęconym Os Lusíadas i
filatelistyce przyglądam się między innymi rocznicom publikacji dzieła i
śmierci Camõesa, jubileuszowi jego urodzin, a także pomnikom, ulicom i muzeom
związanym z poetą. Pokazuję również powiązania Camõesa z Vasco da Gamą, Infante
Dom Henrique i Fernandem Pessoą.
W ten sposób znaczki stają się częścią większej
opowieści. Pozwalają prześledzić, jak Portugalia upamiętnia własną historię,
jakie postacie uznaje za ważne i w jaki sposób przekazuje swoje dziedzictwo
kolejnym pokoleniom.
Moja
Portugalia
Espresso z Camõesem jest również osobistą podróżą przez kraj, który od lat odkrywam poprzez
literaturę, historię, kolekcjonerstwo i spotkania z ludźmi. Nie chodzi
wyłącznie o przedstawienie twórczości jednego poety ani o katalog portugalskich
inspiracji. Interesuje mnie przede wszystkim to, co dzieje się z kulturą, kiedy
opuszcza ona karty książek i zaczyna funkcjonować w codziennym życiu.
Camões może być obecny w pieśni fado, na
ceramicznej płytce, na znaczku pocztowym czy w reklamie wody mineralnej. W
każdym z tych przypadków jego twórczość spotyka się z innym odbiorcą i nabiera
nieco innego znaczenia. Właśnie w tych spotkaniach kryje się dla mnie
szczególna wartość kultury – w jej zdolności do przetrwania, przemiany i
odnajdywania sobie nowych miejsc.
Książka Espresso z Camõesem – poezja
portugalska w życiu codziennym ukaże się 30 października 2026 roku.
Zapraszam do lektury wszystkich, którzy chcieliby poznać Portugalię nie tylko
poprzez jej zabytki i historię, lecz także poprzez poezję, muzykę, sztukę i
przedmioty, w których pozostawiła ona swoje ślady.
Usiądźmy przy kawie. Camões już czeka.
